Aktualności

Czy cierpienie ma sens? O dwóch kardynalnych błędach w rozumieniu logoterapii Viktora Frankla

Wśród osób, które poznają logoterapię Viktora Frankla, powtarza się pewne uproszczenie – tak częste i tak chętnie powielane. Brzmi ono mniej więcej tak: cierpienie ma sens, trzeba go tylko odnaleźć. Zdanie chwytliwe, pocieszające na pierwszy rzut oka – i błędne.

Gdy słowa ranią zamiast leczyć

Wyobraźmy sobie matkę, która przychodzi do gabinetu terapeuty, przeżywając stratę dziecka. Gdyby usłyszała, że jej cierpienie „na pewno ma jakiś sens” i że teraz trzeba go tylko znaleźć – miałaby pełne prawo zareagować gniewem. I słusznie. Tego rodzaju gloryfikacja cierpienia nie jest logoterapią, tylko jej karykaturą.

Cierpienie – to, które wynika z alkoholizmu bliskiej osoby, ze straty dziecka, z choroby, z niesprawiedliwości – nigdy nie ma sensu samo w sobie.

Sens nie jest w cierpieniu, lecz w postawie wobec niego

Skąd zatem bierze się głęboko frankowska intuicja, że cierpienie „może mieć sens”? Z nieporozumienia dotyczącego tego, gdzie ten sens właściwie się znajduje. Otóż nie tkwi on w samym cierpieniu, lecz w tym, jak człowiek to cierpienie „znosi” i wypełnia je sensem. Jeśli człowiek potrafi znieść je w sposób heroiczny – to właśnie w tej postawie, w tym akcie, realizuje się sens. Nie cierpienie posiada sens – to człowiek, poprzez swoją postawę wobec cierpienia wypełnia je sensem.

Odnajdujemy sens – nie nadajemy go

Drugi błąd, równie uporczywy, dotyczy języka, jakim mówimy o sensie. Często słyszy się sformułowanie, że człowiek „nadaje” sens swojemu cierpieniu. To sformułowanie jest mylące i – co istotne – niezgodne z duchem logoterapii Frankla.

„Nadawanie” sensu sugeruje bowiem dowolność, subiektywizm, decyzję niezależną od żadnej obiektywnej miary. W tej logice również złodziej mógłby „nadać” sens swojej kradzieży – uzasadnić ją sobie, otoczyć narracją, przekonać samego siebie, że miała ona jakiś cel. To jednak nie jest droga, którą proponuje logoterapia.

Człowiek odnajduje sens – nie tworzy go arbitralnie, lecz odkrywa coś, co istnieje niezależnie od jego subiektywnych preferencji. To rozróżnienie – między „nadawaniem” a „odnajdywaniem” – nie jest sporem o słówka. To fundamentalna różnica, decydująca o tym, czy logoterapia pozostaje spójnym systemem myślenia o człowieku, czy zmienia się w miękki subiektywizm, w którym każdy interpretuje swoje cierpienie i swoje czyny tak, jak mu wygodnie.

Dlaczego to rozróżnienie jest tak ważne

Te dwa błędy – przekonanie, że cierpienie samo w sobie ma sens, oraz przekonanie, że sens się „nadaje” – nie są jedynie subtelnościami akademickimi. Mają bezpośrednie znaczenie praktyczne, zwłaszcza w pracy z osobami cierpiącymi. Powiedzenie komuś, kto stracił dziecko, że jego ból „ma sens”, jest nie tylko błędem teoretycznym, ale i realną krzywdą – deprecjonuje cierpienie, sugerując, że jest ono czymś, co można po prostu „rozszyfrować” i zaakceptować.

Prawdziwa logoterapia proponuje coś znacznie trudniejszego i bardziej uczciwego: cierpienie samo w sobie pozostaje bezsensowne i nie powinno go być w świecie, w którym żyjemy. Dopiero odniesienie do nadsensu pozwala nam mieć nadzieję, że ostatecznie wszystko co się dzieje jest wypełnione sensem, ale tym zajmuje się teologia a nie logoterapia.

Logoterapia porusza się po świecie immanentnym a zatem dostępnym nam dziś tu i teraz. To rozróżnienie warto nosić ze sobą jako drogowskaz – zarówno w rozmowie z cierpiącym człowiekiem, jak i w każdej kolejnej próbie opowiadania o logoterapii innym.